Rùa cuối cùng của hồ Hoàn Kiếm: biểu tượng Hà Nội và huyền thoại bước ra đời thực

Bạn có biết một trong những biểu tượng của Hà Nội là Rùa Vàng khổng lồ không? Và đó không chỉ là một truyền thuyết xa xưa: suốt nhiều năm, trong hồ nước nhỏ giữa lòng thủ đô náo nhiệt thực sự có một sinh vật khổng lồ vô cùng quý hiếm mà người dân thành kính gọi là Cụ Rùa.

Muốn hiểu vì sao người Hà Nội dành cho cụ sự kính trọng đến vậy, chúng ta phải trở về nhiều thế kỷ trước — với một người đàn ông từng thả lưới xuống sông và kéo lên không phải cá, mà là một lưỡi gươm bí ẩn.

Lưỡi gươm dưới sông và ý Trời

Người đánh cá ấy tên là Lê Thận. Một ngày nọ, khi kéo mẻ lưới vừa thả xuống sông, ông bỗng thấy nặng khác thường. Nghĩ rằng mình đã bắt được một con cá lớn, ông ra sức kéo — nhưng giữa những sợi lưới ướt lại là một lưỡi gươm không có chuôi.

Khi ấy, Việt Nam đang nằm dưới ách đô hộ của nhà Minh. Ở vùng núi Lam Sơn, hào trưởng Lê Lợi chiêu mộ nghĩa quân để khởi nghĩa. Lê Thận gia nhập lực lượng của ông và mang theo vật lạ vớt được dưới sông.

Phần còn thiếu của thanh gươm xuất hiện sau đó. Trong một lần rút quân, vị chủ tướng nhìn thấy ánh sáng phát ra từ cành đa. Giữa tán lá là một chuôi gươm chạm trổ. Nó vừa khít với lưỡi gươm từng được vớt lên từ đáy sông, như thể hai phần chưa bao giờ rời nhau. Trên thanh gươm hoàn chỉnh hiện lên hai chữ “Thuận Thiên” — “theo ý Trời”.

Đằng sau truyền thuyết ấy là một cuộc chiến có thật kéo dài gần mười năm. Lê Lợi dựng cờ khởi nghĩa năm 1418, đánh đuổi quân Minh và đến năm 1428 lên ngôi vua của một đất nước độc lập.

Sau chiến thắng, một ngày nọ Lê Lợi ngự thuyền trên hồ Lục Thủy. Mặt nước trước mũi thuyền bỗng tách ra, Rùa Vàng từ dưới sâu nổi lên. Rùa đòi nhà vua hoàn trả cho chủ nhân thủy phủ thanh gươm chỉ được trao cho ông trong thời chiến.

Lê Lợi đưa lưỡi gươm ra trên mặt nước. Rùa ngậm lấy rồi lặn xuống. Từ đó, hồ được gọi là Hoàn Kiếm — hồ Trả Gươm.

Hình tượng Rùa Vàng còn xuất hiện trong một câu chuyện cổ khác — về buổi biểu diễn múa rối nước Việt Nam sớm nhất được ghi chép lại.

Khi truyền thuyết hóa thành sự thật

Nhiều thế kỷ trôi qua, Hà Nội quanh hồ lớn lên và đổi khác, còn câu chuyện trả gươm dần trở thành một phần của cảnh quan thành phố. Trên hòn đảo nhỏ sát bờ phía bắc, người ta xây đền Ngọc Sơn. Từ bờ hồ, cây cầu Thê Húc đỏ rực dẫn sang đền, tên cầu mang nghĩa “ánh sáng ban mai”. Trên một đảo nhỏ khác giữa hồ, một ngọn tháp nhỏ cũng xuất hiện và được gọi là Tháp Rùa.

Nhìn từ xa, ngọn tháp dường như đã đứng ở đó từ thời Lê Lợi, từng chứng kiến Rùa Vàng mang lưỡi gươm thần xuống nước. Thực ra Tháp Rùa chỉ được xây vào khoảng năm 1886 — gần bốn thế kỷ sau những sự kiện trong truyền thuyết. Nhưng theo thời gian, ngọn tháp hòa vào cảnh hồ đến mức không còn giống một công trình tưởng niệm chuyện xưa, mà như chính phần tiếp nối của câu chuyện ấy.

Thế rồi truyền thuyết cổ dường như không còn quá xa rời thực tế. Năm 1967, người ta tìm thấy một con rùa khổng lồ đã chết ở hồ Hoàn Kiếm. Xác rùa được bảo quản và trưng bày tại đền Ngọc Sơn.

Năm tháng tiếp tục trôi, nhưng không ai có thể khẳng định dưới hồ còn một sinh vật như thế nữa hay không. Những câu chuyện hiếm hoi về tấm lưng sẫm màu hay chiếc đầu khổng lồ nhô lên khỏi mặt nước vẫn chưa thể coi là bằng chứng.

Mùa xuân năm 1998, một đoạn phim nghiệp dư cho thấy trong hồ vẫn còn một con rùa khổng lồ sinh sống. Sau nhiều thập kỷ kể từ khi cá thể trước đó chết, đây là lời xác nhận mà mọi người đã chờ đợi từ lâu. Dĩ nhiên, con rùa ấy không có màu vàng và cũng không ngậm thanh gươm thần trong miệng — nhưng nó thực sự tồn tại.

Vì sao người ta gọi là Cụ Rùa

Người Hà Nội gọi con rùa ấy là Cụ Rùa. Trong tiếng Việt, “cụ” là cách gọi kính trọng dành cho người cao tuổi, vì thế cái tên không chỉ chứa đựng sự tôn kính mà còn gợi cảm giác gần gũi như với một người thân trong gia đình. Với người dân thành phố, đó không đơn thuần là một động vật quý hiếm, mà là sinh vật sống trong chính hồ nước nơi thanh gươm thần từng biến mất.

Dưới góc nhìn khoa học, đây là một trong những cá thể hiếm nhất của loài Rafetus swinhoei — rùa mai mềm khổng lồ Thượng Hải. Thay cho chiếc mai cong cứng quen thuộc, cơ thể chúng được phủ bởi một lớp da dày; mõm dài và kết thúc bằng chiếc vòi ngắn. Xưa kia, loài vật này từng sống trong các sông hồ ở miền Bắc Việt Nam và miền nam Trung Quốc. Nhưng săn bắt, ô nhiễm nguồn nước và sự biến mất của sinh cảnh quen thuộc đã đẩy chúng đến bờ tuyệt chủng.

Hà Nội đã cứu Cụ Rùa như thế nào

Với người Hà Nội, mỗi lần Cụ Rùa xuất hiện đều là một sự kiện. Chỉ cần chiếc đầu hay tấm lưng rộng sẫm màu nhô lên khỏi mặt nước, người qua đường đã dừng lại, đám đông nhanh chóng tụ tập bên bờ hồ. Và nếu cụ nổi lên đúng vào một ngày đặc biệt quan trọng với đất nước, sự trùng hợp ngẫu nhiên ấy lập tức được xem như một điềm báo.

Năm 2010, khi Hà Nội tổ chức Đại lễ kỷ niệm 1.000 năm Thăng Long, Cụ Rùa nổi lên đúng ngày khai mạc. Đến ngày cuối cùng của lễ hội, cụ lại xuất hiện. Nhiều người dân coi những sự trùng hợp ấy là điềm lành: người giữ gươm từ thuở xa xưa dường như đã lên chào thành phố.

Nhưng không lâu sau, những lần Cụ Rùa xuất hiện thường xuyên không còn đem lại niềm vui. Trên cơ thể cụ có những vết thương sâu và lở loét. Hình ảnh con vật bị bệnh xuất hiện trên báo chí, chính quyền thành lập một hội đồng đặc biệt, còn trên hòn đảo cạnh Tháp Rùa, người ta bắt đầu dựng một bệnh viện tạm thời.

Lần đầu tìm cách bắt Cụ Rùa đã thất bại: cụ phá rách lưới rồi biến mất dưới hồ. Trong chiến dịch thứ hai có cả lực lượng cứu hộ, thợ lặn và quân đội tham gia. Suốt nhiều giờ, họ từ từ khép vòng lưới cho đến khi đưa được con rùa khổng lồ vào lồng và chuyển lên đảo. Chỉ tại đó, các chuyên gia mới có thể kiểm tra kỹ và xác định chính xác trọng lượng của cụ: 169 kg. Quá trình điều trị kéo dài hơn ba tháng, sau đó Cụ Rùa được thả trở lại hồ Hoàn Kiếm. Người dân thành phố còn nhiều lần nhìn thấy cụ nổi lên mặt nước.

Ngày 13 tháng 10 năm 2013, bức ảnh Cụ Rùa nổi lên trong lễ tiễn biệt Đại tướng Võ Nguyên Giáp lan truyền trên mạng. Nhiều người dân cho rằng sự trùng hợp ấy là lời từ biệt của người giữ hồ dành cho vị anh hùng dân tộc.

Lời từ biệt Cụ Rùa

Ngày 19 tháng 1 năm 2016, người ta phát hiện Cụ Rùa đã chết. Không ai biết chính xác tuổi của cụ; những lời quả quyết rằng cụ đã sống hai trăm năm, thậm chí vài trăm năm, thuộc về huyền thoại đô thị nhiều hơn là khoa học. Nguyên nhân cái chết cũng chưa bao giờ được xác định dứt khoát. Chỉ có một điều rõ ràng: hồ Hoàn Kiếm không còn một cá thể rùa nào được biết đến một cách chắc chắn.

Từ tháng 4 năm 2016 đến tháng 4 năm 2018, thi thể Cụ Rùa được bảo quản bằng phương pháp nhựa hóa. Tháng 3 năm 2019, mẫu vật được trưng bày tại đền Ngọc Sơn bên cạnh một cá thể rùa khác tìm thấy trong hồ năm 1967. Giờ đây, muốn nhìn thấy cụ, người ta phải bước qua cây cầu đỏ bắc trên chính mặt nước nơi cụ từng sống và ngắm cụ sau lớp kính.

Các nhà khoa học đang cứu những cá thể khổng lồ cuối cùng như thế nào

Cái chết của Cụ Rùa không có nghĩa cả loài đã biến mất cùng cụ. Ở Trung Quốc và các hồ miền Bắc Việt Nam vẫn còn vài cá thể rùa khổng lồ, và các nhà khoa học đã cố gắng giúp chúng sinh sản.

Con rùa cái cuối cùng được biết đến ở Trung Quốc được chuyển tới Vườn thú Tô Châu, nơi có một con đực già sinh sống. Nó đẻ trứng, nhưng không quả nào nở thành con: do một chấn thương cũ, con đực hầu như không thể thụ tinh cho trứng. Các nhà khoa học đã nhiều lần thử thụ tinh nhân tạo. Trong lần cuối cùng, con cái không tỉnh lại sau khi gây mê và chết.

Không lâu sau, hy vọng xuất hiện tại Việt Nam. Con rùa đã ẩn mình nhiều năm trong hồ Đồng Mô hóa ra là một cá thể cái của loài Rafetus swinhoei. Các nhà nghiên cứu bắt đầu tìm một con đực để ghép đôi với nó, nhưng họ không thể bắt được cá thể được cho là con đực. Vài năm sau, con cái được phát hiện đã chết.

Ngày nay, đôi khi dấu vết ADN còn sót lại trong nước là cách duy nhất cho biết những cá thể khổng lồ đang biến mất vẫn hiện diện. Chỉ có hai cá thể sống được xác nhận chắc chắn: con đực già ở Trung Quốc và một con rùa tại hồ Xuân Khanh của Việt Nam, hiện vẫn chưa xác định được giới tính. Có thể đâu đó dưới làn nước đục vẫn còn những cá thể khác ẩn mình — nhưng lúc này, đó mới chỉ là hy vọng.

Còn giữa lòng Hà Nội, cuộc sống vẫn tiếp diễn quanh hồ. Người người bước qua cây cầu đỏ, Tháp Rùa đứng trên hòn đảo nhỏ, mặt nước phản chiếu tán cây và mái nhà. Cụ Rùa không còn nổi lên mặt hồ nữa. Rùa Vàng từng nhận lại thanh gươm thần sau chiến thắng của Lê Lợi giờ đây thực sự chỉ còn trong truyền thuyết.