Thành phố không có trên bản đồ: bí mật của địa đạo Củ Chi

Cách trung tâm Thành phố Hồ Chí Minh khoảng 70 km về phía tây bắc là một địa danh ngày nay được biết đến với tên gọi địa đạo Củ Chi. Đây được xem là một trong những công trình quân sự kỳ diệu nhất của chiến tranh Việt Nam. Mạng lưới ngầm giúp lực lượng du kích bí mật di chuyển giữa các làng, tiếp tế cho đơn vị và xuất hiện ở những nơi quân đội Mỹ ít ngờ tới nhất. Chính vai trò ấy đã biến địa đạo Củ Chi thành một trong những biểu tượng của cuộc chiến chống Mỹ. Tuy nhiên, lịch sử của hệ thống này bắt đầu sớm hơn nhiều: những đường hầm đầu tiên đã xuất hiện từ cuối thập niên 1940, trong cuộc kháng chiến chống quân đội thực dân Pháp.

Vì sao người dân Củ Chi bắt đầu xuống lòng đất

Ban đầu, đây chỉ là những hầm trú ẩn và nơi cất giấu ngắn, chứ không phải các phần của một thành phố ngầm được thiết kế sẵn. Người dân địa phương ẩn náu trong đó khi quân Pháp càn quét, cất giữ vũ khí và duy trì liên lạc giữa các làng. Chiến tranh kéo dài, hiểm nguy tăng lên, những căn hầm dần sâu hơn, dài hơn và phức tạp hơn. Về sau, chúng được nối với nhau thành một hệ thống ngầm thống nhất.

Điều gì ẩn dưới lòng đất Củ Chi

Đến giai đoạn ác liệt nhất của chiến tranh Việt Nam, mạng lưới địa đạo đã có tổng chiều dài khoảng 250 km. Tuy nhiên, không nên hình dung đây là một hành lang kéo dài bất tận. Nó giống một tấm mạng nhện dưới lòng đất hơn. Từ các trục chính tỏa ra nhiều nhánh phụ: nhánh dẫn sang làng bên, nhánh tới vị trí chiến đấu hoặc một cửa thoát kín đáo giữa cỏ, còn có nhánh cố ý kết thúc bằng ngõ cụt. Không tồn tại một tấm bản đồ hoàn chỉnh của toàn bộ hệ thống. Mỗi khu vực được chính những người đào và thường xuyên di chuyển trong đó hiểu rõ nhất.

Ở những khu vực phát triển nhất, địa đạo được bố trí thành ba tầng. Tầng thứ nhất nằm ở độ sâu khoảng ba mét, đủ gần mặt đất để có thể nhanh chóng đi lên. Tầng thứ hai sâu khoảng sáu mét. Những căn phòng sâu nhất nằm ở độ sâu từ tám đến mười hai mét, là nơi trú ẩn trong các đợt ném bom dữ dội. Giữa các tầng có lối chuyển, nắp hầm và lỗ thông hơi được giấu kín, còn đường hầm liên tục đổi hướng.

Gọi nơi này là một “thành phố” không hề quá lời, nhưng đó cũng không phải một cuộc sống bình thường. Dưới lòng đất, người ta chữa trị thương binh, sửa chữa vũ khí, cất gạo, họp bàn và chiếu phim. Gần đó còn có bếp, giếng nước và chỗ ngủ. Dù vậy, địa đạo luôn tối, ẩm và ngột ngạt. Nhiều đoạn hẹp đến mức phải cúi sát mặt đất hoặc bò mới đi qua được. Thành phố này không được xây để sinh sống theo nghĩa thông thường, mà để tồn tại khi mặt đất không còn an toàn.

Thành phố ngầm được đào và bố trí như thế nào

Thành phố dưới lòng đất này không có kiến trúc sư hay máy móc xây dựng. Cả làng cùng chung tay đào hầm. Ban ngày, mọi người làm ruộng và lo việc nhà; đến tối, họ mang cuốc ngắn, giỏ tre rồi xuống lòng đất. Một người từng tham gia kể rằng các chàng trai đi phía trước mở đường, còn các cô gái xúc đất vào giỏ và chuyền lên trên. Có những đêm họ làm việc đến tận sáng. Người lớn tuổi nấu ăn và phụ mang đất đi, thiếu niên mang nước và chuyển tin.

Ở đầu hầm chật hẹp chỉ đủ chỗ cho một hoặc hai người. Một người dùng cuốc ngắn phá đất, người kia xúc đất vào giỏ rồi kéo lên bằng dây. Nhiều nhóm bắt đầu đào cách nhau từ bảy đến mười mét và tiến về phía nhau. Không có thiết bị đo đạc, họ xác định hướng nhờ tiếng cuốc của nhóm bên kia vọng qua vách đất. Mỗi mét hầm mới đều tạo ra lượng đất có thể làm lộ cả hệ thống. Đất được mang ra sông, rải trên đồng, lấp hố bom hoặc đắp thành những ụ mối giả.

Những đường hầm đầu tiên được đào rộng hơn, nhưng lại dễ sụp trong mùa mưa. Dần dần, địa đạo trở nên hẹp hơn: một lối đi điển hình rộng khoảng 60 cm và cao khoảng 70 cm. Không thể đi thẳng người, mà phải cúi gần sát đất hoặc bò. Đổi lại, đường hầm hẹp chịu áp lực đất tốt hơn và tốn ít thời gian thi công hơn. Vì vậy, những đoạn mở cửa cho du khách ngày nay đã phải được nới rộng đáng kể.

Không khí là một trong những bài toán khó nhất. Cứ khoảng mười mét lại có một giếng thông hơi, còn miệng giếng được giấu trong ụ mối, bụi tre hoặc giữa rễ cây. Số lỗ phải đủ để mọi người thở, nhưng không được nhiều đến mức binh lính và chó nghiệp vụ phát hiện địa đạo. Ngay cả khói bếp cũng phải được che giấu. Trong bếp Hoàng Cầm, khói đi qua những đường dẫn dài dưới đất, nguội dần và thoát lên mặt đất ở xa bếp, chỉ còn là một làn mỏng giống sương sớm.

Củ Chi không được xây theo một bản thiết kế có sẵn. Thành phố ngầm lớn dần qua vô số lần thử nghiệm và rút kinh nghiệm.

Vì sao địa đạo Củ Chi trở thành nỗi ám ảnh của quân đội Mỹ

Mỗi giải pháp mới của người dân Củ Chi dần biến thành phố ngầm thành một thứ vũ khí. Du kích xuất hiện qua những nắp hầm ngụy trang, tấn công rồi biến mất trước khi lính Mỹ kịp hiểu đạn bắn tới từ đâu. Cửa hầm lại được đậy bằng tấm nắp phủ đất và lá, trong khi lối ra tiếp theo có thể đã nằm gần một ngôi làng khác. Có lúc các đơn vị Mỹ dựng trại mà không hề biết địa đạo chạy ngay bên dưới.

Tìm thấy cửa vào mới chỉ là một nửa vấn đề. Bên trong, những đoạn thẳng nhanh chóng chuyển thành khúc ngoặt gấp, làm suy yếu sóng xung kích và chặn mảnh văng. Đường chính chia thành nhiều nhánh: có nhánh kết thúc bằng ngõ cụt, có nhánh dẫn tới nơi trú ẩn chỉ người sử dụng mới biết. Một số lối đi được bịt bằng nút gỗ; vụ nổ chỉ ép nút gỗ chặt hơn vào cửa hầm và ngăn khí lan khắp hệ thống.

Quân đội Mỹ dùng chó nghiệp vụ để tìm giếng thông hơi. Các miệng thoát khí được giấu trong ụ mối giả, giữa bụi tre hay bên rễ cây, nhưng chó vẫn có thể ngửi thấy mùi người và thức ăn. Người sống trong địa đạo bèn dùng hạt tiêu, rồi về sau cả xà phòng và kem cạo râu của Mỹ lấy được trong thành phố. Mùi quen thuộc khiến đàn chó mất phương hướng.

Để kiểm tra những đường hầm đã phát hiện, các đơn vị Mỹ cử binh sĩ xuống dưới đất. Họ được gọi là “chuột địa đạo”. Những người nhỏ con, gầy thường được chọn vì người to lớn đơn giản là không lọt qua lối đi. Họ mang theo súng ngắn, dao và đèn pin. Súng trường quá dài, còn tiếng súng trong không gian kín có thể khiến chính người bắn chói mắt và ù tai.

Trong hồi ức của những “chuột địa đạo” Mỹ hầu như không có chất anh hùng. Một cựu binh nhớ lại cái nóng, mùi ẩm mốc và mục rữa, cùng cảm giác hoàn toàn tách biệt với những người trên mặt đất. Một người khác sau khi về nước luôn để đèn pin bên mình và ngủ với đèn bật sáng: căn phòng tối lập tức đưa ông trở lại đường hầm. Nỗi sợ ấy cũng đi vào điện ảnh. Một cảnh xuống hầm tương tự xuất hiện trong phân đoạn căng thẳng của phim Platoon do Oliver Stone đạo diễn, còn bộ phim 1968 Tunnel Rats năm 2008 dành trọn nội dung cho các trận đánh dưới lòng đất Củ Chi.

Quân đội Mỹ bơm nước và khí vào địa đạo, cho nổ cửa hầm, dùng xe ủi và ném bom dữ dội xuống khu vực. Một số đoạn bị sập, nhưng không thể phá hủy toàn bộ mạng lưới chỉ bằng một đòn. Các khúc ngoặt và vách ngăn hạn chế mức độ tàn phá, những nhánh còn nguyên tiếp tục hoạt động, còn đoạn bị hỏng được dọn lại hoặc mở lối mới để đi vòng.

Sức mạnh của Củ Chi không nằm ở chỗ địa đạo bất khả xâm phạm. Đây không phải một pháo đài duy nhất có thể bị bao vây rồi phá hủy, mà là một hệ thống khổng lồ hòa lẫn dưới các làng, cánh đồng và rừng cây. Quân đội Mỹ vượt trội về kỹ thuật và hỏa lực, nhưng dưới lòng đất lợi thế ấy gần như biến mất. Ở đây, điều quyết định là biết từng khúc ngoặt và có thể di chuyển trong bóng tối hoàn toàn.

Ngày nay còn lại gì của thành phố ngầm

Không có một ngày duy nhất khi mọi nắp hầm cùng mở và tất cả cư dân của thành phố ngầm đồng loạt bước lên mặt đất. Cuộc sống ở Củ Chi không phải là sự giam mình liên tục: mọi người vẫn làm ruộng, tìm thức ăn rồi trở xuống hầm khi có pháo kích hoặc càn quét. Ngay cả sau khi phần lớn quân Mỹ rút đi, chiến tranh vẫn tiếp diễn. Mùa xuân năm 1975, Củ Chi vẫn là nơi trú ẩn và tập kết của lực lượng tiến về Sài Gòn.

Khi chiến sự kết thúc, người dân không còn phải ẩn náu. Nhưng trên mặt đất không còn ngôi nhà như trước. Làng mạc bị phá hủy, ruộng đồng chi chít hố bom, mìn và dây thép gai, những vùng đất rộng lớn trở thành hoang địa. Người Củ Chi không chỉ trở lại cuộc sống hòa bình, mà phải xây dựng lại cuộc sống ấy từ đầu trên mặt đất.

Không còn được duy trì, nhiều phần của mạng lưới ngầm bắt đầu biến mất. Có đoạn bị bom phá, có đoạn sụp do mưa hoặc ngập nước. Vì thế ngày nay không thể đi xuyên suốt toàn bộ 250 km từ đầu đến cuối. Những phần còn lại được gia cố và đưa vào hai khu di tích lịch sử là Bến Đình và Bến Dược.

Các sở chỉ huy, bệnh xá, xưởng vũ khí và bếp Hoàng Cầm đã được phục dựng. Du khách có thể thấy nắp hầm ngụy trang, lỗ thông hơi trong ụ mối giả, hố bom và những loại bẫy từng bảo vệ lối vào địa đạo. Một số hạng mục còn nguyên, số khác được tái hiện để cho thấy thành phố ngầm từng vận hành như thế nào.

Ngày nay du khách vẫn có thể xuống địa đạo, dù các đoạn tham quan đã được nới rộng, gia cố và có chỗ lắp đèn. Ngay cả như vậy, bên trong vẫn phải đi gần như ngồi xổm: trần hạ thấp rất nhanh, không khí trở nên nặng hơn và ánh sáng ban ngày biến mất sau khúc ngoặt đầu tiên. Không bắt buộc phải đi hết tuyến; người cảm thấy quá chật chội hoặc sợ hãi có thể dùng các lối thoát lên mặt đất.

Trở lại mặt đất, du khách được mời ăn khoai mì luộc với đậu phộng và mè, món ăn giản dị của thời chiến. Ngày nay xung quanh là tiếng hướng dẫn viên và khách tham quan, nhưng ở dưới lòng đất vẫn dễ hình dung những năm tháng sống giữa mặt đất và bóng tối có ý nghĩa thế nào. Chỉ vài phút trong địa đạo cũng đủ khiến con số 250 km của Củ Chi không còn là một dữ kiện đẹp trong sách hướng dẫn.

Đi Củ Chi bằng cách nào và nên chọn Bến Đình hay Bến Dược

Một chuyến đi Củ Chi cần ít nhất nửa ngày. Từ trung tâm Thành phố Hồ Chí Minh, thời gian di chuyển thường từ một tiếng rưỡi đến hai tiếng, nhưng có thể lâu hơn vào giờ cao điểm. Cách đơn giản nhất là đặt tour ghép có xe đưa đón. Đi ô tô riêng hoặc taxi tốn kém hơn, nhưng bạn có thể tự chọn khu di tích và không phụ thuộc lịch trình của đoàn. Đi phương tiện công cộng cũng được, song phải chuyển tuyến vài lần. Một lựa chọn khác là đi một phần đường theo sông Sài Gòn bằng tàu cao tốc.

Hai khu di tích mở cửa cho khách tham quan nằm cách nhau khoảng 13 km. Bến Đình gần Thành phố Hồ Chí Minh hơn, vì vậy phần lớn tour ngắn đều đến đây. Khuôn viên gọn hơn, lối hầm tham quan đã được mở rộng và toàn bộ tuyến có thể hoàn thành trong vài giờ. Mặt trái của sự nổi tiếng là các đoàn đông và cảm giác giống một điểm du lịch thương mại, nhất là vào buổi sáng.

Bến Dược nằm xa hơn và có diện tích lớn hơn. Trong chiến tranh, đây là nơi đặt bộ chỉ huy khu vực phụ trách Sài Gòn và vùng phụ cận. Ngày nay, ngoài địa đạo, du khách còn có thể thăm đền tưởng niệm và làng thời chiến được phục dựng với nhà ở, xưởng và đồng ruộng. Nơi đây thường yên tĩnh hơn, nhưng chuyến đi cũng tốn nhiều thời gian hơn. Bến Dược phù hợp với người muốn tìm hiểu lịch sử sâu hơn thay vì chỉ xuống một đoạn hầm rồi trở về Thành phố Hồ Chí Minh.

Nếu thời gian hạn chế và cần một chuyến đi nửa ngày thuận tiện, Bến Đình là lựa chọn đơn giản hơn. Nếu coi trọng không khí và muốn hiểu Củ Chi kỹ hơn, nên đến Bến Dược và dành gần trọn một ngày.

Khi đi Củ Chi, nên mặc quần áo nhẹ, không ngại bẩn và mang giày kín. Việc xuống hầm hoàn toàn tự nguyện; bạn vẫn có thể tìm hiểu cấu trúc địa đạo từ trên mặt đất. Nếu không gian chật hẹp gây hoảng sợ hoặc việc đi xuống quá khó về thể chất, bạn có thể bỏ qua phần này. Ngay cả lối hầm du lịch đã mở rộng cũng chỉ cho thấy phần nào cảm giác của những người từng ẩn náu, chữa trị thương binh và chiến đấu giữa ánh nắng chói lòa trên mặt đất với bóng tối hoàn toàn bên dưới.