Khách sạn từ trí tưởng tượng: con gái nhà cách mạng Việt Nam đã xây Crazy House ra sao

Ở Đà Lạt có một khách sạn mà xe du lịch chở khách đến dù họ chẳng có ý định nhận phòng. Họ mua vé vào cửa, leo những cầu thang hẹp, đi từ mái nhà này sang mái nhà khác rồi chờ đến lượt chụp ảnh. Vẫn có thể đặt phòng ở đây, nhưng với nhiều người, chỉ cần dạo qua khách sạn trông như một khu rừng khổng lồ bị phù phép cũng đã đủ.

Crazy House ở Đà Lạt: cây bê tông, tháp và lối đi. Ảnh: Trang web chính thức của Crazy House.

Người nghĩ ra khu rừng bê tông ấy là Đặng Việt Nga, con gái một trong những nhà lãnh đạo cách mạng Việt Nam, từng được đào tạo kiến trúc tại Moskva. Bà đặt tên ngôi nhà của mình là biệt thự Hằng Nga. Khách tham quan lại gọi nó bằng một cái tên khác: Crazy House, “Ngôi nhà điên”. Cái tên hợp đến mức được dùng mãi.

Đặng Việt Nga làm việc với bản vẽ kiến trúc. Nguồn: Techz.

Ngủ qua đêm trong thân cây

Ở khách sạn thông thường, cầu thang giúp khách lên phòng. Còn ở đây, bản thân nó trở thành một cuộc phiêu lưu: uốn cong, thu hẹp rồi biến thành cành cây bắc ngang giữa những tòa nhà hình cây. Sân nằm lại dưới chân, những thân cây mới vươn lên bên cạnh, cửa sổ méo lệch mở ra trên tường. Nhìn từ xa, quần thể giống vài cây đại thụ có rễ và cành đan liền vào nhau, còn bên trong lại rỗng.

Du khách leo những cầu thang hẹp giữa các cây bê tông. Ảnh từ bộ sưu tập cá nhân của tác giả.

Trong những khoảng rỗng ấy là các phòng khách sạn thực sự, có giường, phòng tắm và lò sưởi. Mỗi phòng có tên riêng: Gấu, Hổ, Kangaroo, Tre. Du khách Nga không khó nhận ra con vật quen thuộc trong phòng Gấu: theo phần giải thích của khu nhà, căn phòng gắn với nước Nga, còn phòng Tre gắn với Việt Nam. Khách có thể ở lại qua đêm, khi người tham quan ban ngày đã ra về và những lối đi giữa các thân cây trở nên vắng lặng.

Phòng Con Gấu tại Crazy House. Ảnh: Trang web chính thức của Crazy House.

Thế giới do Việt Nga tưởng tượng không chỉ có rừng. Trong một tòa nhà mang hình dáng núi đá, bà tạo nên “Biển trên cao nguyên”: một không gian biển với những bức tranh nổi. Tầng dưới có sân khấu, nơi chủ nhà cùng bạn bè từng đọc thơ, uống trà và khiêu vũ, theo hướng dẫn chính thức của khu nhà. Bên cạnh biển còn có hai khu vườn: Địa Đàng và Thiên Đường.

Biển trên cao nguyên: không gian biển với san hô và trần vẽ trang trí. Ảnh: Crazy House / Người Đô Thị.

Trong vườn Địa Đàng có những hình ảnh khá ám ảnh: bàn tay khổng lồ vươn ra từ tường và những hình người chồng lên nhau. Trên đỉnh tháp người ấy là một con cú cùng những chùm nho. Theo cách giải thích của tác giả, các hình người phía dưới tượng trưng cho những người lao động nuôi sống xã hội, còn con cú là những kẻ hưởng phần trái ngọt nhất. Giữa hoa lá và hồ nước, Việt Nga vẫn dành chỗ để nói về sự bất công.

Nhìn từ trên xuống các lối đi và mái kính bên trong Crazy House. Ảnh từ bộ sưu tập cá nhân của tác giả.

Khi bắt đầu xây Crazy House vào năm 1990, bà truyền đạt ý tưởng qua một loạt tranh vẽ. Những bức tranh giúp giải thích các hình khối mà bà muốn tạo ra. Bê tông tỏ ra là vật liệu phù hợp: tương đối rẻ và dễ tạo hình theo những tưởng tượng ấy. Nhưng dù nét vẽ được tự do đến đâu, các yêu cầu kết cấu vẫn còn đó: ngôi nhà phải đứng vững và chịu được sức nặng của con người.

Thi công cây bê tông, trong tư liệu xây dựng Crazy House. Ảnh: Trang web chính thức của Crazy House.

Món quà của Hồ Chí Minh

Giữa hang động, cây cối và những lối đi kỳ ảo có một căn phòng tưởng niệm cha mẹ của nữ kiến trúc sư. Nơi đây lưu giữ ảnh gia đình, sách và các kỷ vật. Phía trên là mái kính hình mạng nhện, qua đó có thể nhìn thấy bầu trời. Ngay cả không gian tưởng niệm gia đình, Việt Nga cũng tìm được chỗ trong công trình do mình tưởng tượng nên.

Phòng lưu niệm cha mẹ của Việt Nga tại Crazy House. Ảnh: Trang web chính thức của Crazy House.

Cha bà tên là Đặng Xuân Khu, nhưng đi vào lịch sử với bí danh cách mạng Trường Chinh. Ông là người đồng chí của Hồ Chí Minh và từng giữ chức Tổng Bí thư Đảng Cộng sản.

Trường Chinh, cha của Việt Nga và một nhà lãnh đạo cách mạng Việt Nam. Ảnh: Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch.

Việt Nga sinh năm 1940 tại Nam Định. Khi cha hoạt động bí mật, bà sống cùng mẹ và ông bà nội. Cuộc gặp đầu tiên với cha in sâu trong trí nhớ suốt đời: khi ấy bà đã lên năm. Năm 1945, cô bé cùng gia đình chuyển ra Hà Nội, rồi sau đó là những năm sống ở chiến khu Việt Bắc.

Tại đó, khi lên bảy, bà đã hát cho Hồ Chí Minh nghe. Sau này bà được Người tặng một chiếc áo bông màu xanh rất đẹp. Áo hơi rộng, nhưng Việt Nga vẫn mặc rồi ra cổng để khoe. Một thời gian sau, cha đề nghị bà nhường áo cho Hải, cậu bé liên lạc khoảng mười hai tuổi: chiếc áo sẽ vừa với cậu.

Việt Nga nghe lời, dù rất tiếc khi phải chia tay món quà. Ban đầu Hải ngần ngại không dám nhận, cha bà phải thuyết phục cậu. Nhiều thập niên sau, trong ký ức bà vẫn còn màu áo, niềm vui khi được sở hữu và nỗi ấm ức vì phải nhường một món đồ đẹp đến vậy.

Việt Nga (bên trái) cùng Hồ Chí Minh và bạn bè. Nguồn không ghi ngày chụp. Ảnh: Công an Nhân dân.

Từ Moskva đến câu chuyện cổ tích của riêng mình

Việt Nga sang Liên Xô khi còn là học sinh. Sau đó bà học kiến trúc ở Moskva, tốt nghiệp năm 1965, rồi vài năm sau quay lại làm luận án. Năm 1972 bà nhận học vị. Trở về nước, bà làm việc tại các viện thiết kế thuộc ngành xây dựng và văn hóa.

Việt Nga (thứ hai từ trái) cùng Hồ Chí Minh, Lê Duẩn và bạn bè tại Liên Xô, năm 1961. Ảnh: Công an Nhân dân.

Với người chỉ nhìn thấy những ngọn tháp kỳ lạ của Crazy House, điều này có thể khá bất ngờ. Người tạo ra nó đã trải qua nhiều năm đào tạo chuyên môn và làm việc với các dự án nhà nước. Trong các cuộc phỏng vấn, bà giải thích rằng công việc ấy để lại ít không gian cho trí tưởng tượng. Ở ngôi nhà riêng, bà muốn để trí tưởng tượng được tung hoành.

Trong ký ức của du khách về Crazy House còn có một chi tiết Nga dễ nhận ra: chiếc Zhiguli đỗ trong gara. Khách tham quan từng nhìn thấy và kể lại về nó. Giữa rễ cây bê tông và mạng nhện khổng lồ, chiếc xe Liên Xô bình thường trông gần như bất ngờ chẳng kém chính ngôi nhà giữa những biệt thự Đà Lạt. Thực ra, ở Việt Nam còn lưu lại cả một khu phố Nga với các chung cư năm tầng kiểu Liên Xô, tại thành phố biển Vũng Tàu.

Chiếc Zhiguli trong gara Crazy House. Ảnh từ bộ sưu tập cá nhân của tác giả.

Những lối đi cổ tích có thể gợi nhớ đến túp lều trong rừng hay lâu đài bị phù phép. Việt Nga đã sống một phần đáng kể tuổi trẻ ở Liên Xô, nhưng bà giải thích ý tưởng của mình trước hết qua mối quan hệ với thiên nhiên. Bà nói con người đã phá hủy quá nhiều và bà muốn đưa họ đến gần thế giới tự nhiên hơn. Để một người sống bên trong thân cây là cách bà biến điều đó thành hiện thực theo nghĩa đen bằng kiến trúc.

Cầu thang và lối đi giữa các tòa nhà Crazy House. Ảnh từ bộ sưu tập cá nhân của tác giả.

Đi giày cao gót trên những cành cây

Năm 1983, Việt Nga chuyển đến Đà Lạt cùng cậu con trai nhỏ. Khu nghỉ dưỡng miền núi này hình thành phần lớn nhờ những đề xuất của Alexandre Yersin. Bà đã yêu thích thành phố từ một chuyến công tác trước đó: khí hậu mát mẻ, cây xanh, con người. Vài năm sau, công trình ngôi nhà riêng của bà bắt đầu tại đây.

Nhìn ra Đà Lạt từ các lối đi trên cao của Crazy House. Ảnh từ bộ sưu tập cá nhân của tác giả.

Theo phóng sự của Thanh Niên, bà thuê khu đất ban đầu rộng khoảng một nghìn mét vuông và vay ngân hàng để xây dựng. Chẳng bao lâu khách tham quan đã tìm đến. Trong cuộc phỏng vấn với một tờ báo khác, Việt Nga nhớ lại rằng mọi người bắt đầu tò mò về ngôi nhà khi mới chỉ làm xong vài hồ nước và cây nấm. Khi ấy bà nghĩ ra cách thu vé vào cửa để lấy tiền tiếp tục xây.

Phòng Con Hổ tại Crazy House. Ảnh: Trang web chính thức của Crazy House.

Cuộc sống của bà cũng thay đổi cùng ngôi nhà. Đến năm 2022, công trình đã kéo dài hơn ba mươi năm. Phóng viên Thanh Niên gặp nữ chủ nhân 82 tuổi đi giày cao gót: bà nhanh nhẹn lên xuống cầu thang xoắn và chỉ đạo thợ. Bà chọn trang phục kỹ lưỡng, mặc váy dài, đội mũ và quàng khăn. Bà yêu âm nhạc và khiêu vũ. Khi được hỏi lấy đâu ra sức, bà trả lời rằng làm việc giúp mình cảm thấy khỏe hơn.

Đặng Việt Nga trên cầu thang trong ngôi nhà của mình. Ảnh đăng năm 2022. Ảnh: Lê Vân / Thanh Niên.

Việt Nga tại công trường Crazy House. Phóng sự Thanh Niên, năm 2022. Ảnh: Lê Vân / Thanh Niên.

Lúc ấy, con trai đã lo phần kinh doanh của quần thể, còn Việt Nga tiếp tục nghĩ ra các hạng mục mới và theo dõi việc sửa chữa. Bà kể tiền không ở lại với mình lâu: vừa có là lại đưa vào xây dựng. Nhưng ngay cả công trình ấy cũng gặp giới hạn: không còn đất trống. Những ý tưởng mới buộc phải hướng lên cao.

Việt Nga trong phòng khiêu vũ Crazy House. Ảnh đăng năm 2022. Ảnh: Lê Vân / Thanh Niên.

Ngôi nhà từng có thể bị phá dỡ

Trước đó, Việt Nga đã trải qua một thời gian dài bất định. Tháng 2 năm 2008, VnExpress đưa tin chính quyền tỉnh Lâm Đồng cuối cùng đã cấp cho bà giấy chứng nhận quyền sở hữu công trình. Mười tám năm đã trôi qua kể từ ngày khởi công, và suốt thời gian ấy ngôi nhà luôn đối diện nguy cơ bị phá dỡ. Trước đó, chính quyền không công nhận phương án thiết kế và không làm thủ tục xác lập quyền sở hữu.

Nỗi lo mất ngôi nhà có cơ sở rất thực tế. Ở Đà Lạt, một công trình thử nghiệm khác đã bị phá bỏ: “Nhà trăm mái” của kiến trúc sư Lữ Trúc Phương. Chính quyền nêu lý do là vấn đề an toàn phòng cháy của công trình làm bằng vật liệu nhẹ. Crazy House được xây theo cách khác, nhưng câu chuyện ấy cho thấy sự nổi tiếng với du khách tự nó không bảo đảm một tòa nhà được giữ lại.

Trong cuộc phỏng vấn với Thanh Niên năm 2009, Việt Nga kể có lúc tình hình nghiêm trọng đến mức bà phải viết thư cầu cứu một vị lãnh đạo trung ương. Theo lời bà, việc ấy đã giúp ngôi nhà tồn tại. Bài báo không nêu tên người nhận thư.

Sự công nhận chính thức đi kèm một lời giải thích dường như rất phù hợp với ý tưởng của chủ nhà: chính quyền coi Crazy House là một tác phẩm nghệ thuật thử nghiệm độc đáo. Ngôi nhà được giữ lại, có giấy tờ và tiếp tục lớn lên.

Rễ và thân cây bê tông được tạo hình thủ công. Ảnh: Trang web chính thức của Crazy House.

Một trăm nghìn lượt khách và “đồ thủ công mẫu giáo”

Ngày nay, Crazy House có đủ đông khách để hình thành hàng chờ ở những góc chụp ảnh đẹp. Theo ước tính được VietNamNet dẫn lại, mỗi năm có khoảng một trăm nghìn người đến đây. Quần thể vẫn đồng thời là điểm tham quan, khách sạn và ngôi nhà gia đình của người sáng tạo ra nó. Năm 2026, Việt Nga tròn 86 tuổi.

Mặt tiền kỳ ảo của Crazy House với những bàn tay đỏ khổng lồ. Ảnh từ bộ sưu tập cá nhân của tác giả.

Nhưng thành công không khiến mọi người nhất trí về công trình của bà. Trong một bài đánh giá đã đăng, một nữ du khách gọi ngôi nhà là “kém thẩm mỹ” và ví nó với “đồ thủ công của học sinh vừa tốt nghiệp mẫu giáo”. Cô không thích các hình tượng, cầu thang lẫn đám đông xung quanh. Bên cạnh những lời tán thưởng vẫn tồn tại phản ứng như vậy.

Những nhận xét tương tự đã xuất hiện từ lâu trước các nền tảng du lịch hiện nay. Ngay năm 2006, Việt Nga từng kể rằng những giải pháp khác thường của bà bị chê là phức tạp. Trong khi đó, khách tham quan đã để lại lời cảm ơn trong sổ lưu niệm vì được trở về tuổi thơ.

Trong cuộc phỏng vấn năm 2006, bà cũng được hỏi có cô đơn giữa những công trình lạ lùng ấy không. Bà trả lời rằng không có thời gian để buồn: chỉ mong có thêm tay để hoàn thành biệt thự vào năm 2010. Nhưng sau thời hạn dự kiến, Việt Nga vẫn tiếp tục xây. Quần thể có thêm không gian biển, vườn và những lối đi mới. Sau này con trai bà giải thích: có lẽ Crazy House sẽ không bao giờ hoàn thành hẳn, vì nó thay đổi như một sinh vật sống. Năm 2026, ngôi nhà đã 36 tuổi, và du khách vẫn leo lên những cành cây bê tông để xem bà vừa nghĩ ra điều gì.

Giữa những cầu thang và cây bê tông ở Crazy House. Ảnh từ bộ sưu tập cá nhân của tác giả.