Vì sao Việt Nam có hai ngày dành cho phụ nữ: câu chuyện về những người đấu tranh cho quyền lợi và độc lập

Ở Việt Nam, phụ nữ được chúc mừng hai lần mỗi năm: ngày 8 tháng 3 và ngày 20 tháng 10. Vào cả mùa xuân lẫn mùa thu, họ nhận hoa, quà và những lời chúc ấm áp. Nhìn cách mọi người chúc mừng, hai ngày này dễ bị nhầm với nhau, nhưng nguồn gốc của chúng khác nhau.

Ngày 8 tháng 3 bắt nguồn từ phong trào quốc tế đòi quyền phụ nữ: quyền bầu cử, tiền công xứng đáng và điều kiện lao động tốt hơn. Ngày 20 tháng 10 có một dấu mốc riêng của Việt Nam: ngày thành lập một tổ chức phụ nữ có lịch sử được tính từ năm 1930. Ở đây, cuộc đấu tranh vì bình đẳng gắn với cuộc đấu tranh giành độc lập khỏi Pháp. Câu chuyện ấy bắt đầu từ rất lâu trước những bó hoa ngày lễ, trong đó có những trang báo ở Sài Gòn bàn về cuộc sống mà phụ nữ có thể xây dựng cho mình.

Một tờ báo cho cuộc sống mới

Tháng 5 năm 1929, số đầu tiên của báo Phụ nữ Tân văn ra mắt tại Sài Gòn. Người sáng lập là Cao Thị Khanh. Trang bìa có hình ba cô gái đại diện cho miền Bắc, miền Trung và miền Nam Việt Nam. Mỗi thứ Năm, độc giả lại có một số báo mới với những câu chuyện, lời khuyên việc nhà và các bài viết về những điều phụ nữ quan tâm.

Bên cạnh chuyện gia đình, báo còn bàn đến những câu hỏi có thể gây tranh cãi gay gắt với người thân. Một góa phụ có phải sống một mình đến hết đời không? Vì sao bà không được tái hôn? Các tác giả phản đối điều cấm ấy và viết về quyền xây dựng một gia đình mới. Trên trang báo dành cho phụ nữ, người ta cũng đặt câu hỏi ai có quyền quyết định cuộc đời họ.

Tờ báo kiên trì bảo vệ quyền học tập. Các tác giả ví tri thức với thức ăn: cơ thể cần ăn uống thì trí óc cũng cần được học. Vì sao con trai nhất thiết phải đi học, còn con gái lại bị cho là có thể không cần? Họ đề nghị mở trường cho nữ sinh, dạy bằng tiếng Việt và xuất bản sách giáo khoa rẻ hoặc miễn phí.

Ngay cả thể thao cũng gây tranh cãi. Với một số người đương thời, hình ảnh phụ nữ đi xe đạp hay cầm vợt quần vợt bị xem là không đứng đắn. Tờ báo phản bác: vận động có lợi cho sức khỏe và chẳng có gì sai. Ban đầu người ta thấy lạ, rồi sẽ quen. Khi bảo vệ quyền chơi thể thao, các tác giả cũng bác bỏ quan niệm rằng phụ nữ phải yếu đuối, mỏng manh.

Những cuộc tranh luận như vậy cũng diễn ra ở châu Âu, nơi người Việt tìm hiểu qua tiếng Pháp, sách vở và giáo dục. Các cô gái theo học trường Pháp–Việt; một số ít có thể sang Pháp học tiếp. Ở đó, họ gặp một lối sống khác với điều quen thuộc ở quê nhà. Pháp vẫn là một cường quốc thực dân, nhưng cũng từ đó truyền đến những tư tưởng về tự do và bình đẳng.

Báo Phụ nữ Tân văn cũng giới thiệu nước Pháp với độc giả qua ký sự du lịch và thư gửi từ đó. Những bài viết ấy gợi người đọc so sánh, đặt câu hỏi và xem xét lại các quy tắc quen thuộc. Đấu tranh giành độc lập cho Việt Nam không đồng nghĩa với việc bác bỏ tất cả những gì đến từ Pháp. Sách và tư tưởng vẫn có thể hữu ích cho người muốn thay đổi cuộc sống ở chính đất nước mình.

Tuy vậy, ngay cả người ủng hộ đổi mới cũng chưa sẵn sàng từ bỏ mọi quan niệm cũ. Chẳng hạn, họ giải thích nhu cầu học tập của phụ nữ bằng lập luận rằng người mẹ biết chữ sẽ nuôi dạy con tốt hơn. Quyền học tập của phụ nữ vẫn phải được chứng minh bằng lợi ích đối với gia đình.

Cuộc bàn luận về quyền học tập không chỉ nằm trên mặt báo. Phụ nữ tự dạy chữ cho nhau. Từ năm 1927, hai năm trước số đầu tiên của Phụ nữ Tân văn, ba chị em ở làng Phật Tích thuộc miền Bắc đã tổ chức các lớp dạy phụ nữ đọc và viết. Chính ba chị em cũng tham gia phong trào cách mạng đấu tranh giành độc lập cho đất nước.

Từ hy vọng đến ngày lễ

Với những phụ nữ tham gia phong trào ấy, độc lập của Việt Nam gắn với hy vọng thay đổi cuộc sống của chính họ. Họ mong được học hành, có thêm quyền trong gia đình và được tham gia việc nước. Vì những mục tiêu đó, phụ nữ gia nhập các nhóm cách mạng và lập tổ chức của riêng mình. Lịch sử của một trong những tổ chức ấy gắn với ngày 20 tháng 10.

Ngày 20 tháng 10 năm 1930, một tổ chức phụ nữ chống đế quốc ra đời. Hội Liên hiệp Phụ nữ Việt Nam ngày nay lấy đó làm mốc khởi đầu lịch sử của mình. Hoạt động của tổ chức kết hợp hai mục tiêu: chống chế độ thực dân và đấu tranh cho quyền phụ nữ.

Trong những thập niên tiếp theo, các tổ chức phụ nữ đổi tên nhiều lần và hoạt động giữa chiến tranh cùng sự chia cắt đất nước. Sau khi Việt Nam thống nhất, năm 1976, các tổ chức ở miền Bắc và miền Nam hợp thành một hội phụ nữ chung. Ngày 20 tháng 10 năm 1930 được chọn làm ngày thành lập hội.

Năm 2010, hội tròn tám mươi năm tuổi. Nhân dịp kỷ niệm, ban lãnh đạo đề nghị chính thức công nhận ngày 20 tháng 10 là Ngày Phụ nữ Việt Nam. Đề nghị được chấp thuận. Một ngày có ý nghĩa với những người tham gia phong trào trở thành ngày lễ dành cho phụ nữ cả nước.

Việt Nam vẫn tiếp tục kỷ niệm ngày 8 tháng 3. Cả hai ngày đều gắn với cuộc đấu tranh vì quyền phụ nữ, nhưng ngày lễ tháng Mười có lý do riêng: kỷ niệm ngày thành lập một tổ chức Việt Nam. Ngày nay, mẹ, bạn bè và đồng nghiệp được chúc mừng cả vào mùa xuân lẫn mùa thu.

Hai cây bút từ Paris

Trong những thập niên từ năm 1930 đến khi ngày lễ được chính thức công nhận, đất nước trải qua nhiều cuộc chiến, và lịch sử phụ nữ trở thành một phần của lịch sử quân sự, chính trị Việt Nam. Không chỉ những bức ảnh cầm vũ khí kể về điều đó. Bảo tàng Phụ nữ Nam Bộ tại Thành phố Hồ Chí Minh lưu giữ hai cây bút do bà Nguyễn Thị Bình trao tặng. Bà từng tham gia các cuộc đàm phán dẫn đến Hiệp định Paris năm 1973.

Bà đến Paris năm 1968 với tư cách phó trưởng đoàn Mặt trận Dân tộc Giải phóng miền Nam Việt Nam. Sau đó bà trở thành bộ trưởng ngoại giao của Chính phủ Cách mạng lâm thời Cộng hòa miền Nam Việt Nam và dẫn đầu đoàn đàm phán của chính phủ này. Đằng sau những chức danh dài là một vai trò cụ thể: bà đại diện cho một bên trong các cuộc thương lượng về tương lai của đất nước đang có chiến tranh.

Quá trình đàm phán kéo dài gần năm năm. Ngày 27 tháng 1 năm 1973, hiệp định chấm dứt chiến tranh, lập lại hòa bình ở Việt Nam được ký kết. Văn kiện cũng mang chữ ký của bà.

Năm 1985, bà Bình trao cho bảo tàng hai cây bút được dùng trong buổi ký kết. Mô tả của bảo tàng về một cây bút ghi rõ chất liệu thân bút, nơi sản xuất là Đức và chiều dài 13,4 cm. Một cây bút đen bình thường trở thành bằng chứng cụ thể về vai trò của một phụ nữ trong sự kiện thường được nhắc đến qua các quốc gia, quân đội và hiệp ước quốc tế.

Những lá thư từ Pháp

Trong khi bà Nguyễn Thị Bình đàm phán ở Paris, những phụ nữ khác tại Pháp quyên góp tiền và quần áo ấm gửi đến Việt Nam. Chiến tranh chống Pháp lúc ấy đã kết thúc, nhưng đất nước vẫn chưa có hòa bình: quân đội Mỹ đang tham chiến. Những phụ nữ Pháp phản đối cuộc chiến gửi bưu kiện và thư động viên cho phụ nữ Việt Nam.

Họ bắt đầu viết thư từ trước các cuộc đàm phán Paris. Từ năm 1965, những người tham gia phong trào phản chiến tổ chức các “đêm trắng” nhân ngày 8 tháng 3: họ gặp nhau để viết thư cho phụ nữ Việt Nam và soạn những lời kêu gọi phản đối chiến tranh. Ngày Quốc tế Phụ nữ là dịp để ủng hộ những người khi ấy khó có thể nghĩ đến chuyện nhận lời chúc mừng.

Cùng với thư từ là sự giúp đỡ thiết thực. Năm 1968, Liên hiệp Phụ nữ Pháp tham gia chiến dịch “Chuyến tàu đoàn kết với Việt Nam”: phụ nữ quyên góp tiền, đan và gửi quần áo ấm. Bảo tàng Việt Nam còn lưu giữ ảnh và tài liệu do một hội phụ nữ ở thành phố Bobigny của Pháp gửi trong năm đó. Trong các hiện vật còn có tấm bưu thiếp mà phụ nữ Pháp bán vào ngày 8 tháng 3 để gây quỹ cho Việt Nam.

Đọc thêm: “Đội quân tóc dài”: câu chuyện về nữ tướng đầu tiên của Việt Nam.

Bốn con số trên tấm thiệp

Ngày nay, thiệp mừng ngày phụ nữ mang những lời chúc rất khác. Chỉ cần ghi bốn con số “20/10” là người ở Việt Nam hiểu bạn đang chúc mừng dịp nào. Tên đầy đủ của ngày lễ là Ngày Phụ nữ Việt Nam. Hôm ấy, mẹ, bà, bạn bè, cô giáo và đồng nghiệp nhận hoa, quà.

Các cửa hàng hoa đặt nhiều kỳ vọng vào ngày này, dù doanh số không phải năm nào cũng tốt như nhau. Tháng 10 năm 2024, người bán hoa ở Thành phố Hồ Chí Minh than phiền rằng khách tiết kiệm hơn và chọn những bó hoa rẻ. Các cửa hàng cũng thận trọng: họ nhập ít hoa hồng hơn vì sợ không bán hết trước ngày lễ.

Ở trường mầm non, trẻ tự tay làm quà. Cũng trong tháng Mười ấy, học sinh Kinderland làm thiệp cho mẹ và bà: các em dùng ống hút in hình hoa lên giấy và viết lời yêu thương. Trong khi đó, phụ huynh chuẩn bị lời chúc cho giáo viên, mang đến hoa và đồ ăn.

Buổi chiều, khi mẹ và bà đến đón, các em trao những tấm thiệp tự làm.

Đằng sau hoa và lời chúc của ngày 20 tháng 10 là ký ức về nhiều thế hệ phụ nữ. Họ tham gia tổ chức bí mật, chiến đấu, làm ruộng và nuôi con trong những năm tháng khó biết ngày mai sẽ ra sao. Có người được ghi tên trong sách giáo khoa, người khác chỉ còn được nhớ trong gia đình. Ngày lễ dành cho cả hai, kể cả những phụ nữ mà lao động vất vả hằng ngày hiếm khi được trao thưởng.

Vì vậy, nếu có mặt ở Việt Nam vào ngày 20 tháng 10, hãy chúc mừng những phụ nữ Việt Nam mà bạn quen biết: đồng nghiệp, hàng xóm hay cô giáo. Không cần mua một bó hoa lớn; vài lời chân thành cũng rất phù hợp. Thật vui khi một người từ đất nước khác nhớ đến ngày lễ của mình và hiểu vì sao ngày ấy được kỷ niệm.