Tháp Bà Pô Nagar ở Nha Trang: nữ thần sống mãi sau vương quốc của mình

Giữa những con đường, cửa hàng và nhà cửa hiện đại của Nha Trang vẫn còn những ngọn tháp gạch đã hơn nghìn năm tuổi. Người Chăm, dân tộc từng làm chủ vùng đất này, đã xây nên chúng. Từ đó đến nay, các triều đại thay đổi, một đô thị rất khác đã mọc lên xung quanh, nhưng người ta vẫn mang lễ vật đến ngôi đền cổ.

Đó là Tháp Bà Pô Nagar, được đặt theo tên nữ thần mà người Chăm tôn kính là Mẹ Xứ Sở. Họ tin rằng Bà tạo ra đất đai, dạy dân trồng trọt và chăm lo để mọi người có cái ăn, cuộc sống đủ đầy.

Về sau, người Việt đến định cư trên vùng đất này. Họ cũng thờ Pô Nagar như vị thần bảo hộ nơi đây, nhưng gọi Bà bằng một tên khác: Thiên Y A Na.

Vùng Nha Trang ngày nay từng được gọi là Kauthara. Đây là một phần của thế giới Chăm, gồm các tiểu quốc được biết đến dưới tên chung Champa, từng chiếm phần lớn dải duyên hải miền Trung và miền Nam Việt Nam ngày nay.

Người Chăm thờ các vị thần Hindu giáo, nhưng Pô Nagar có một vị trí đặc biệt. Theo truyền thuyết, Bà sinh ra từ mây trời và bọt biển. Trên ngọn đồi bên sông, người ta xây đền thờ Bà; các vua dâng lễ vật, còn tên người cúng và đồ cúng được khắc lên đá. Quần thể hình thành qua nhiều thế kỷ, khoảng từ thế kỷ VIII đến XIII: tháp mới được dựng lên, tháp cũ được tu bổ và xây lại.

Người Việt tiếp nhận vị nữ thần bản địa, nhưng giải thích nguồn gốc của Bà theo cách khác. Trong truyền thuyết của họ, Bà từng sống giữa con người: làm con nuôi, lấy chồng, sinh con rồi trở về quê hương.

Chuyện kể rằng một đôi vợ chồng già không có con thường bị mất dưa trong vườn. Người chồng quyết định rình bắt kẻ trộm và phát hiện một cô gái đang hái quả. Hai ông bà đưa cô về, nuôi như con ruột.

Một hôm có lũ, cô gái lấy đá xếp thành những ngọn núi nhỏ rồi cắm hoa trang trí. Cha nuôi nổi giận và mắng cô. Sau cuộc cãi vã, cô hóa thành một khúc gỗ trầm hương. Nước lũ cuốn khúc gỗ ra biển. Trầm hương được quý trọng vì mùi thơm và được dùng làm hương đốt. Tháp Trầm Hương trên đường ven biển Nha Trang cũng được đặt tên theo loại gỗ này.

Mang theo câu chuyện ấy, người Việt đến ngôi đền mà người Chăm đã xây từ lâu trước khi họ có mặt. Việc thờ phụng nữ thần tiếp tục, dù nay mỗi cộng đồng có thể kể khác nhau về nguồn gốc của Bà.

Ngày nay, tượng Pô Nagar vẫn được thờ trong tháp chính. Tượng khoác lễ phục nên khó nhìn thấy toàn bộ hình dáng bằng đá. Nhưng trước khi bước vào, hãy tìm hiểu vì sao pho tượng có mặt ở đây.

Xưa kia, trong đền từng có một pho tượng nữ thần bằng vàng. Bia ký cổ cho biết tượng được đặt vào năm 918, nhưng chỉ ở đó khoảng ba mươi năm. Quân Khmer, dân tộc đến từ vùng đất Campuchia ngày nay, tiến đánh Kauthara và mang pho tượng vàng đi.

Phải mười lăm năm sau, một pho tượng mới mới được đặt vào đền. Vua Chăm Jaya Indravarman ra lệnh tạc tượng Pô Nagar bằng đá.

Pho tượng đá ấy vẫn ở trong đền ngày nay, dù cũng chịu nhiều tổn hại suốt nghìn năm. Đến đầu thế kỷ XX, tượng đã mất đầu và hai bàn tay. Phần đầu sau đó được phục dựng.

Muốn ngắm hình dáng nữ thần mà không bị lễ phục che khuất, hãy ghé phòng trưng bày. Ở đó có bản sao đúng kích thước, cho thấy đủ mười cánh tay và những vật Bà cầm.

Để tham quan quần thể, thuận tiện nhất là bắt đầu phía dưới, bên những cột gạch. Ngày nay, chúng đứng ngoài trời. Nơi đây từng là Mandapa, một gian nhà để tín đồ chuẩn bị nghi lễ trước khi lên các tháp. Các nhà nghiên cứu cho rằng phía trên từng có mái; trên cột còn những hốc có thể dùng để đỡ xà.

Từ đây có thể nhìn rõ tháp chính cao khoảng 23 mét. Các tầng phía trên thu nhỏ dần, như thể người ta đặt những bản sao tí hon lên ngọn tháp lớn.

Trước khi bước vào, hãy nhìn lên: phía trên cửa là thần Shiva đang múa. Thần có bốn tay, hai bên là nhạc công, dưới chân là bò thần Nandin. Trên hai trụ đá bên cửa còn lưu lại những dòng chữ cổ.

Các cửa tháp cũng có điều thú vị. Đi vòng quanh, bạn sẽ thấy ô cửa ở nhiều phía, nhưng chỉ cửa phía đông là lối vào thật. Những cửa còn lại là cửa giả, thuộc phần trang trí tường.

Qua cánh cửa thật là điện thờ nữ thần. Ở đây, hãy cất máy ảnh, nhường đường cho người mang lễ vật và đứng chờ một chút. Sau chuyện về các vị vua, pho tượng vàng bị mất và bia ký cổ, thật thú vị khi thấy ngôi đền vẫn tiếp tục nhịp sống hằng ngày. Có người chỉ ghé vài phút, chắp tay trước Bà rồi trở lại phố phường.

Thông tin thực tế cho chuyến tham quan

Vị trí và cách đi

Tìm trên bản đồ Po Nagar Cham Towers, Tháp Bà Ponagar hoặc Tháp Bà Pô Nagar — đều là tên của cùng một quần thể.

Địa chỉ: 61 đường Hai Tháng Tư — 2 Tháng 4, đồi Cù Lao, ở đầu phía bắc cầu Xóm Bóng bắc qua sông Cái. Từ khu bãi biển trung tâm Nha Trang, đi taxi hoặc đặt xe qua ứng dụng khá thuận tiện. Hãy chọn đúng điểm di tích trên bản đồ: tên đơn vị hành chính trong hướng dẫn cũ có thể khác tên hiện nay.

Đừng nhầm tháp với khu tắm bùn Tháp Bà: khi đặt xe, hãy dùng đầy đủ tên Po Nagar Cham Towers.

Giờ mở cửa và vé

Theo thông tin có được vào ngày 17 tháng 10 năm 2026:

Giờ mở cửa: 06:00–17:30. Đây là khung giờ trên cổng du lịch chính thức của Khánh Hòa. Một số hướng dẫn ghi giờ khác, vì vậy nếu định đến muộn, nên xác nhận thêm. Thông tin chính thức của điểm tham quan.

Vé thông thường: 30.000 đồng/người. Một số đối tượng được miễn phí; hãy hỏi điều kiện tại quầy vé. Mức phí và đối tượng miễn phí.

Nên dành bao lâu và đến lúc nào

Nên dành một đến một tiếng rưỡi để thong thả tham quan cả phòng trưng bày. Buổi sáng và cuối buổi chiều dễ chịu hơn khi đi ngoài trời. Mang theo nước, mũ và giày có đế chống trượt.

Quần thể nằm trên đồi, có nhiều bậc thang. Cần lưu ý nếu đi cùng xe đẩy trẻ em hoặc người khó leo cầu thang. Hãy lên bằng cầu thang bên hông: lối cũ đi thẳng từ hàng cột rất dốc.

Trang phục và cách ứng xử

Trang phục cần che vai và đầu gối. Di tích có áo choàng cho khách mượn miễn phí, nhưng mặc phù hợp ngay từ đầu sẽ tiện hơn.

Vào bên trong, hãy bỏ mũ, nói nhỏ và làm theo hướng dẫn của người trông coi về giày dép, chụp ảnh. Không chạm vào tượng, bàn thờ hay hoa văn cổ. Không chắn lối người hành lễ; trước khi chụp một người đang mang lễ vật, hãy xin phép.

Lễ hội Tháp Bà

Những ngày chính theo truyền thống là 20–23 tháng Ba âm lịch. Ngày dương lịch thay đổi hằng năm và chương trình đầy đủ có thể kéo dài hơn.

Dịp này có các nghi lễ, dâng lễ vật và thay y cho tượng nữ thần. Nếu muốn dự lễ, hãy xem chương trình của đúng năm đó. Ngày thường thuận tiện hơn nếu muốn thong thả ngắm các tháp.